Yaşar Koç yazdı! TRUMP PAŞA’NIN GÜMRÜK SAVAŞLARI

Son dönemde dünya gündeminde yer alan gümrük vergileri (tarifeler), ülkeler arası mücadelenin yalnızca silahlı çatışmalarla değil, aynı zamanda ekonomik yollarla da sürdüğünü açıkça göstermektedir. Bu yazımızda, açık kaynaklardan ve literatürden derlediğimiz bilgilerle, gümrük vergisinin ne olduğu ve ne anlama geldiği konusunda sizleri bilgilendirmeye çalışacağım.

Gümrük vergisi; devletlerin sınırlarından geçen mal ve hizmetlerden tahsil ettikleri bir vergi türüdür. Tarih boyunca devletler için önemli bir gelir kaynağı olmuş; ekonomik ve politik gelişmelerle birlikte farklı amaçlarla ve çeşitli şekillerde uygulanmıştır.

Gümrük vergisi uygulamaları, ilk yerleşik topluluklar ve ticaretin başlangıcına kadar uzanmaktadır. Antik çağlarda şehir devletleri ve imparatorluklar, topraklarından geçen ticari mallardan farklı isimler altında vergiler alıyorlardı. Bu vergiler, yalnızca gelir sağlamanın ötesinde yerli üretimi koruma ve stratejik malların denetimi gibi hedeflere de hizmet ediyordu.

Orta Çağ’da, feodal yapının hâkim olduğu Avrupa’da gümrük vergileri genellikle yerel beyler tarafından toplanırken, merkezi devletlerin güç kazanmasıyla bu yetki devletin eline geçti. Osmanlı İmparatorluğu’nda da gümrük vergileri önemli gelir kaynaklarından biriydi. Tanzimat Dönemi’nde yapılan reformlarla sistem modernize edilmeye çalışılmış, ancak kapitülasyonlar nedeniyle tam başarı sağlanamamıştır.

19. yüzyılda Sanayi Devrimi ve serbest ticaretin yükselmesiyle birlikte gümrük vergilerinin rolü yeniden tartışma konusu olmuştur. Bazı ülkeler serbest ticareti savunurken, bazıları yerel sanayiyi koruma amacıyla tarifeleri sürdürmüştür.

20. yüzyılda ise tarifeler, uluslararası ticaretin temel araçlarından biri haline gelmiştir. II. Dünya Savaşı sonrasında kurulan Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) gibi kuruluşlar, tarifeleri düzenleyerek serbest ticareti teşvik etmeyi amaçlamıştır. Ancak ekonomik krizler, yerli sanayiyi koruma kaygıları ve siyasi sebepler, tarifelerin hala birer politika aracı olarak kullanılmasına neden olmaktadır.

Gümrük vergileri günümüzde de özellikle gelişmekte olan ülkelerde, devlet bütçeleri açısından büyük önem taşımaktadır. Ancak işlevleri yalnızca gelir elde etmekle sınırlı değildir; çeşitli ekonomik ve sosyal hedeflere ulaşmak için de kullanılmaktadır:

1. Yerli Sanayiyi Koruma

İthal ürünlere yüksek gümrük vergileri uygulayarak:

– Yerli üretim desteklenir,

– Teknolojik bağımsızlık teşvik edilir,

– Cari açık azaltılır,

– Küresel krizlere karşı dayanıklılık artırılır,

– Yerli üreticilerin rekabet gücü yükseltilir,

– İstihdam teşvik edilir.

Bu politikalar, ithalatı kısıtlayıcı önlemler, teşvik mekanizmaları, vergi düzenlemeleri ve stratejik yatırımlar şeklinde somutlaştırılır.

2. Dış Ticaret Açığını Azaltma

Bir ülkenin ithalatı ihracatını aşıyorsa, bu durum cari açık oluşturur ve makroekonomik istikrarı tehdit eder. Gümrük vergileriyle ithalat pahalılaştırılarak tüketiciler yerli ürünlere yönlendirilir. Bu strateji, yalnızca dış ticaret politikalarıyla değil; sanayi, enerji, tarım, finans ve eğitim politikalarıyla birlikte yürütülmelidir.

3. Sağlık ve Güvenliği Koruma

Zararlı veya tehlikeli ürünlerin ithalatına yüksek vergiler uygulanarak veya ithalatı yasaklanarak halk sağlığı ve güvenliği korunur. Ürün kalitesi, içeriği ve kullanımı, kamu sağlığı ve çevre üzerinde doğrudan etki yarattığı için bu tür düzenlemeler, meşru korumacı politikalar arasında yer alır.

4. Siyasi Amaçlar

Gümrük vergileri, dış politika ve ulusal güvenlik hedeflerine ulaşmak için ekonomik yaptırım aracı olarak da kullanılır. Ülkeler, siyasi anlaşmazlık yaşadıkları ülkelere karşı bu vergileri baskı aracı olarak devreye sokabilir. Bu da tarifeleri sadece ekonomik değil, aynı zamanda jeopolitik bir kaldıraç haline getirir.

5. Gelir Elde Etme

Gümrük vergileri, devlet bütçesinin finansmanında tarih boyunca büyük rol oynamıştır. Özellikle ithalata dayalı ekonomilerde, bu vergiler:

– Bütçe açığını azaltır,

– Kamu yatırımlarını finanse eder,

– Vergi sistemini destekler.

Ancak dikkatsiz uygulandıklarında enflasyon, fiyat artışı ve dış ticaret dengesizlikleri gibi olumsuz sonuçlar doğurabilirler.

ABD-Çin Ticaret Savaşı: Yakın Dönemden Bir Örnek

2018 yılında başlayan ve günümüzde hâlâ etkileri süren ABD-Çin ticaret savaşı, yakın tarihin en büyük gümrük savaşlarından biridir.

– ABD Başkanı Donald Trump, Çin’in “adil olmayan” ticaret uygulamaları ve ulusal güvenlik gerekçeleriyle Çin mallarına kapsamlı tarifeler uyguladı (çelik, alüminyum, elektronik vb.).

– Çin ise ABD ürünlerine (örneğin soya fasulyesi, otomobil) misilleme tarifeleri getirdi.

– Her iki ülke tarifeleri artırdı; bu durum küresel tedarik zincirlerini sekteye uğrattı ve piyasalarda belirsizlik yarattı.

– Ocak 2020’de “Faz Bir” anlaşması imzalandı. Çin bazı ABD mallarını satın almayı, fikri mülkiyet haklarını korumayı taahhüt etti. ABD de bazı tarifeleri düşürdü; ancak sorunların tamamı çözülmedi.

– Biden yönetimi, bazı tarifeleri sürdürmeye ve teknoloji transferi gibi konularda baskıya devam etti.

– Nisan 2025 itibarıyla gerginlik tırmanmaktadır. Çin, ABD’nin %145’lik tarifesine karşılık olarak kendi tarifelerini %125’e çıkarmıştır.

– Ayrıca ABD, Kanada ve Meksika’ya karşı da yeni gümrük vergileri başlatmış; bu durum yeni bir bölgesel ticaret savaşı olasılığını doğurmuştur.

Sonuç: Ekonomik Araç Olarak Gümrük Vergileri

Gümrük vergileri, tarih boyunca devletlerin hem ekonomik hem de politik yaşamında etkili bir araç olmuştur. Günümüzde, küreselleşmenin ve serbest ticaret anlaşmalarının yaygınlaşmasına rağmen, ülkeler ekonomik ve siyasi çıkarlarını korumak adına bu vergilere sıkça başvurmaktadır.

ABD-Çin arasında başlayan ve Kanada-Meksika ile genişleyen ticaret savaşları, küresel ekonominin geleceği açısından önemli riskler taşımaktadır. Gümrük vergilerinin tarihsel gelişimini ve işlevlerini anlamak, bugünün ticaret politikalarını ve uluslararası ilişkilerini daha sağlıklı değerlendirebilmek açısından büyük önem arz etmektedir.

Doğruluk ve erdem sahibi ŞÜKRÜ AKSOY’a İTHAFEN

Yaşar KOÇ

13 Nisan 2025 ANKARA